Łukasz Markowski

Łukasz Markowski

Należyta staranność a uczestnictwo w procederze karuzeli VAT (wyrok NSA)

Naczelny Sąd Administracyjny ponownie rozpatrywał sprawę dotyczącą należytej staranności w świetle tzw. karuzeli VAT. Orzeczeniem z dnia 4 października 2018 r. (sygn. I FSK 2131/16) Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż istotą, tzw. karuzeli podatkowej jest przepływ towarów albo upozorowanie przepływu towarów pomiędzy podmiotami zarejestrowanymi w różnych państwach UE. W związku z powyższym dochodzi do wielu transakcji towarami albo pozorowania przepływu towarów opodatkowanych VAT, jako wewnątrzwspólnotowe nabycie towarów (WNT) oraz wewnątrzwspólnotowa dostawa towarów (WDT), które z jednej strony pozwalają na nieuiszczenie należnego podatku przez nierzetelnego podatnika (tzw. “znikającego podatnika”) na wstępnym etapie obrotu towarem w kraju, a z drugiej – pozwalają na uzyskanie nienależnego zwrotu różnicy podatku VAT z tytułu WDT.

Ponadto cechą charakterystyczną tzw. „karuzeli VAT”, jak wskazał NSA, jest również to, że transakcje na nie składające się przeprowadzane są w dużych ilościach i bardzo szybkich sekwencjach oraz w taki sposób, aby były one dla organów podatkowych faktycznie niepodważalne. Typowe dla oszustw karuzelowych jest również to, że w ramach transakcji handel odbywa się przeważnie prawdziwym towarem, przy czym popularność wśród przestępców zyskują towary, których:

  • nie można zidentyfikować w sposób jednoznaczny oraz
  • są dostatecznie małe i wartościowe.

Wyżej wskazane cechy tzw. „towarów wrażliwych” mają co do zasady służyć maksymalizacji dochodów z popełnianej działalności przestępczej (w szczególności chodzi o elektronikę, telefony komórkowe, tekstylia, ewentualnie o towar typu surowce mineralne, paliwa, stal budowlana, złom żelazny i podobne).

NSA wyjaśnił, że w uproszczeniu mając na myśli oszustwo karuzelowe, należy wskazać, że polega ono przede wszystkim na uzyskaniu od organu państwa zwrotu podatku VAT przez ostatnią “w obiegu krajowym” firmę (przez żądanie zwrotu lub zaniżenie podatku do wpłaty), który nie został zapłacony na wcześniejszym etapie obrotu przez podmiot zwany “znikającym podatnikiem”.

W związku z powyższym kluczowe jest, by zaistniały takie przesłanki jak:

  • brak zapłaty należnego VAT, przez tzw. “znikającego podatnika”, lub/i
  • otrzymanie, przez tzw. brokera, od organów podatkowych danego państwa zwrotu podatku VAT, który w rzeczywistości nie został uregulowany na wcześniejszych etapach obrotu.

Ponadto Sąd zwrócił uwagę na fakt, iż tak naprawdę w oszustwie karuzeli podatkowej większość podmiotów w niej uczestniczących nie prowadzi działalności gospodarczej, jedynie ją pozorując, co też służy podmiotowi czerpiącemu faktyczne zyski z przedsięwzięcia (brokerowi) jako materiał dowodowy wykluczający świadomy udział w procederze.

Przechodząc natomiast do kwestii dochowania przez podatników w ww. transakcjach tzw. aktów staranności, Sąd wskazał, że tak naprawdę, gdy podatnik występuje w danych transakcjach w roli podmiotu pośredniczącego w obrocie danym towarem (nabywającego towar w celu dalszej odsprzedaży), a więc nie dysponując towarem handlowym w sposób materialny, obciążony jest ryzykiem nieprawidłowości transakcji przez siebie dokonywanych, które może minimalizować poprzez współpracę z podmiotami godnymi zaufania. To wymaga natomiast szczególnej staranności w doborze kontrahentów, nie tylko w zakresie sumienności realizowanych przez nich dostaw z jej pośrednictwem, lecz także, jakości dostarczanych towarów, oraz rzetelności odbiorców w zakresie regulowania na jego rzecz należności. Istotna jest również wzmożona staranność, wynikająca z powszechnej już wiedzy podatników VAT, co do:

  • skutków w zakresie podatku (naliczonego) z tytułu nabycia towarów od nierzetelnych kontrahentów, jak również
  • wystawienia faktur niedokumentujących transakcji na nich wykazanych.

Według Naczelnego Sądu Administracyjnego – dysponowanie informacjami na temat rejestracji dla celów VAT dostawcy towarów naliczającego VAT w swoich fakturach stanowi podstawowy warunek należytej staranności podatnika odliczającego taki podatek.

Ponadto w sytuacji, gdy podatnik jest kupującym dany towar i odsprzedającym go dalszemu odbiorcy (transakcje łańcuchowe) – zadbać należy o trwałe oraz precyzyjne określenie zasad transportu towarów, w tym podziału pomiędzy podmiotami biorącymi udział w łańcuchu dostaw:

  • czynności;
  • ryzyk;
  • ponoszenia kosztów ubezpieczenia i kosztów dotyczących ww. transakcji pomiędzy sprzedającego i kupującego;

łącznie określanymi jako tzw. warunki dostawy.

Brak określenia tychże warunków dostawy wskazuje, zdaniem NSA, na brak jakiejkolwiek należytej staranności podatnika w obrocie towarowym, z kolei „luka” w tym zakresie jest znamienna dla zorganizowanych oszustw podatkowych, w których liczy się szybkość transakcji i transferu środków pieniężnych, przy wykorzystaniu towaru, jako jedynie “nośnika VAT”, a nie dokonywanie ustaleń w przedmiocie określenia kosztów transportu i ryzyka związanego z ewentualnym uszkodzeniem towaru.

Ponadto, na co zwrócił uwagę NSA, ustalenie organizatora transportu towarów w transakcjach mających charakter łańcuchowy jest istotne dla ustalenia miejsca świadczenia (opodatkowania) poszczególnych dostaw. Brak takich ustaleń pomiędzy kontrahentami oraz brak świadomości w tym zakresie przez podmiot uczestniczący w takim łańcuchu, także świadczy o braku należytej staranności kupieckiej tegoż podmiotu, mającej wpływ na rzetelność rozliczeń w VAT.

NSA wskazał również dodatkowe przesłanki wskazujące na brak dochowania należytej staranności, a są nimi m.in.:

  • całkowity brak przezorności w obrotach towarem, w ramach, których Podatnik “odkupuje” i “odsprzedaje” towar, będąc pozbawionym nad nim władztwa faktycznego, wyrażający się całkowitym zaufaniem do swoich kontrahentów (głównie dostawców), niepopartym żadnymi racjonalnymi przesłankami, oraz
  • brak zabezpieczeń dokonywanych transakcji w zakresie ustalania warunków dostaw i ich finansowania, jakości towaru, przy jednoczesnym regulowaniu należności z tytułu tychże dostaw, częstokroć jeszcze przed ich dokonaniem.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, podsumowując istotę oraz doniosłość zaistniałego problemu:

  • brak należytej staranności podatnika może być podstawą do pozbawienia go prawa do odliczenia podatku także w przypadku, gdy nie miał on świadomości oszukańczego procederu jego kontrahenta, lecz gdyby nie brak aktów jego staranności powinien był o tym wiedzieć (niedbalstwo);
  • jedynie taki podatnik, który uczestniczy w transakcjach o znamionach “oszustwa podatkowego”, lecz prowadząc faktyczną działalność gospodarczą dochował należytej staranności kupieckiej w kontaktach ze swoimi kontrahentami i nie miał oraz nie mógł mieć świadomości uczestniczenia w oszustwie podatkowym dokonywanym przez innych uczestników tej karuzeli, nie może zostać pozbawiony prawa do odliczenia podatku naliczonego z faktur dokumentujących nabycie towarów.

 

Autorzy:

Łukasz Markowski – Doradca podatkowy (nr wpisu 12426)

Magdalena Guściora – Konsultant podatkowy

Podziel się tym postem

Close Menu